काठमाडौं। कुनै इन्जिनियरिङ कलेजमा अध्ययन नगरेको, कुनै आधुनिक औजार प्रयोग नगर्ने, तर आफ्नो सानो चुँचो र अथक मेहनतको भरमा संसारकै आकर्षक र बलिया गुँड निर्माण गर्ने पक्षी हो बाया तोप चरा (Baya Weaver)। प्रकृतिको अनुपम सिर्जनाका रूपमा चिनिने यो चराले बनाउने झुन्डिएको गुँडले वैज्ञानिक, पक्षीविद् र प्रकृतिप्रेमीलाई वर्षौंदेखि आकर्षित गर्दै आएको छ।

तोप चरा बुनकर (Weaver Bird) समूहमा पर्ने पक्षी हो। विश्वभर बुनकर चराका करिब ११७ प्रजाति पाइन्छन्, जसमध्ये अधिकांश अफ्रिका महादेशमा बसोबास गर्छन्। नेपालमा भने तीन प्रजातिका बुनकर (तोप) चरा अभिलेख गरिएका छन्— बाया तोप चरा (Baya Weaver), धारे तोप चरा (Streaked Weaver) र कालोछाती तोप चरा (Black-breasted Weaver)। दुर्लभ फिन्स तोप चरा (Finn’s Weaver) पनि नेपालमा अत्यन्त सीमित रूपमा, विशेषगरी शुक्लाफाँटा क्षेत्रमा, अभिलेख गरिएको छ।

यीमध्ये सबैभन्दा परिचित बाया तोप चराले वर्षायाममा नरम घाँस, पराल, पातका रेशा तथा वनस्पतिको तन्तुलाई केवल आफ्नो चुँचोले बुनेर घैँटो वा तोपजस्तो झुन्डिएको गुँड तयार गर्छ। गुँड निर्माणको सम्पूर्ण जिम्मेवारी नर चराकै हुन्छ। गुँड बनेपछि पोथी चराले त्यसको निरीक्षण गर्छिन्। यदि गुँड सुरक्षित र आकर्षक लागेमा मात्र त्यही गुँडमा अण्डा पार्ने निर्णय गर्छिन्, अन्यथा नर चराले फेरि नयाँ गुँड बनाउनुपर्ने हुन्छ।

तोप चराले प्रायः काँडेदार रूख, खजुर वा पानी नजिकका अग्ला रूखमा गुँड बनाउँछ। गुँडको प्रवेशद्वार तलतिर हुने भएकाले वर्षाको पानी भित्र पस्न कठिन हुन्छ भने सर्प, बाँदर तथा अन्य सिकारीबाट पनि अण्डा र बच्चालाई सुरक्षा मिल्छ।

नेपालका तराई तथा मध्य पहाडी क्षेत्रका घाँसे मैदान, खेतीयोग्य जमिन र सिमसार आसपास तोप चरा बढी देखिन्छ। यसले धान, गहुँ, घाँसका बीउ तथा साना किराफट्याङ्ग्रा आहारका रूपमा लिन्छ।

प्रकृतिले कुनै विश्वविद्यालयको डिग्री वा आधुनिक प्रविधिबिना पनि अद्भुत सिर्जना गर्न सक्ने सन्देश दिने तोप चरा आज जैविक विविधताको अमूल्य सम्पदा मानिन्छ। यसको संरक्षणले केवल एउटा चरालाई मात्र होइन, सम्पूर्ण प्राकृतिक पारिस्थितिक प्रणालीलाई जोगाउन पनि महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँछ।